સહજાનંદ સ્વામી : સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સ્થાપક

સહજાનંદ સ્વામી
સહજાનંદ સ્વામી
Spread the love

સહજાનંદ સ્વામી :  સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સ્થાપક

ગુજરાતમાં સર્વત્ર અંધાધૂંધી અને અરાજકતા પ્રવર્તતા હતાં તે સમયે નીલકંઠે – સહજાનંદ સ્વામીએ ગુજરાત – કાઠિયાવાડમાં ધર્મસુધારણનું મહાન કાર્ય બજાવ્યું.

નીલકંઠ કોણ ?

અયોધ્યા પ્રાંતમાં મનોમતી નદીને કાંઠે આવેલા છપૈયા ગામમાં નિલકંઠનો જન્મ થયો. પિતા હરિપ્રસાદજી પાંડે અને માતા પ્રેમવતીનો નીલકંઠ પર ખૂબ પ્રેમ. કોઇકે તેમને વિષે બચપણમાં જ આગાહી કરેલી કે બત્રીસલક્ષણો પુરુષ થશે. તે અગિયાર વર્ષનો થતાં માતાપિતા ગુજરી ગયાં. એક દિવસ મોટા ભાઈએ નિલકંઠને ઠપકો આપતાં તેણે ગૃહત્યાગ કર્યો. બચપણથી જ તેમનું મન વૈરાગ્ય તરફ ઢળેલું હતું. સાધુ-સંતોનો સત્સંગ એમણે પ્રિય હતો. નીલકંઠના પિતા તેની વિરકત પ્રકૃતિ જાણી ગયેલા. એટલે મૃત્યુસમયે નીલકંઠને તેમણે કહેલું કે ઘર પ્રતિ ઉદાસીનતા ઉદભવે તો રામાનંદ સ્વામીને શોધીને એમના સાંનિધ્યમાં જજે. એ સમયે કાઠિયાવાડમાં રામાનંદ સ્વામી ચમત્કારિક પુરુષ ગણાતા.

જીવનમાં કશુંક પ્રાપ્ત કરવાની આકાંક્ષાએ તરુણ નીલકંઠ, સરયૂ નદી પાર કરીને છેક હિમાલય સુધી પહોંચ્યો ત્યારે ત્યાં રસ્તામાં એક વડ નીચે ગોપાલ નામના એક પરમ યોગીને બેઠેલા જોયા. અષ્ટાંગસિદ્ધ આ યોગી પાસે થોડો સમય રહીને નીલકંઠે યોગાભ્યાસ કર્યો. બાદમાં તેમને અનેક તીર્થોનાં દર્શન કર્યા. ઉત્તરની તીર્થયાત્રા પછી પશ્ચિમ કિનારેથી પંઢરપૂર આવ્યા. ત્યાંથી નાસિક થઈને ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર કિનારે પ્રવેશ કર્યો. લગભગ સાતેક વર્ષના પરિભ્રમણ બાદ સવંત 1956ના શ્રાવણ વદ છઠને દિવસે નીલકંઠ માંગરોળ બંદર અસે લોજ નામના ગામમાં આવ્યા.

પરમજ્ઞાની સંન્યાસી આત્માનંદ પાસે દીક્ષા લેનાર સ્વામી રામાનંદને, રામાનુજાચાર્યે  દર્શન આપીને તેમને કૃષ્ણદર્શન માટે આરાધનાની રીતિ દર્શાવી. એ રીતિએ ઉપાસના કરતાં રમાનંદને કૃષ્ણદર્શન થયું ત્યારે સ્વયં કૃષ્ણે ટૂંકસમયમાં પોતે પ્રગટ થશે તેવું વચન આપેલું.  એ સંપ્રદાયના ભાવિકો રામાનંદ સ્વામીને ઉદ્ધવમતનાં અવતાર માનતા અને ભજતા. શ્રીકૃષ્ણનાં  સાક્ષાત્ દર્શન પછી ‘રામાનંદ નટ તો હજુ આવશે. હું તો એના આગમનની ડુગડુગી વગાડું છું.’ એમ પોતાના અનુયાયી-સત્સંગીઓને તેઓ સતત કહેતા. રામાનંદજીને નીલકંઠના આગમાનનો પત્ર મળ્યો ત્યારે ખુશખુશાલ થઈ ગયેલા.

એ કાળે લોજ ઉધ્ધવ સંપ્રદાયનાં પ્રખર સ્વામી રામાનંદનું મુખ્ય સ્થાન હતું. એ સંપ્રદાયનાં સ્વામી અને મુક્તાનંદજી શિષ્યો સહિત અહીં રહેતા હતા. નીલકંઠ અને મુક્તાનંદજીનું મિલન થયું. તેમની વચ્ચે અલ્પકાળમાં જ સ્નેહસંબંધ બંધાયો. હવે નીલકંઠ રામાનંદને મળવા આતુર બન્યા એ વખતે રામાનંદ કચ્છમાં હતા. એટલે મુક્તાનંદ અને નીલકંઠ બંનેએ રમાનંદજીને એક સંયુક્ત પત્ર લખ્યો. સંદેશાવાહકે રામાનંદને આ પત્ર પહોંચાડ્યો કે રામાનંદના ચહેરા પર તેજ પ્રસરી ગયું. એમના રોમરોમમાં હર્ષ ઊભરાઈ રહ્યો. પાસે બેઠેલા લાલજી સુથાર (જે પાછળથી નિષ્કુળાનંદ સ્વામી થયા ને કુતૂહલ થયું. તેમણે પૂછ્યું : “સ્વામી,  આટલા હર્ષની શી વાત છે?”

‘એક મહાન પુરુષનો આપણને સમાગમ થાય છે.’ રામાનંદ  સ્વામીએ જવાબ આપ્યો ને ઉમેર્યું ‘જે યુગપુરુષની, જે નટની હું રાહ જોઈ રહ્યો છું તે હવે આવી ગયા છે.’ આઠ મહિના આછી રામાનંદ સ્વામીનો નીલકંઠને પ્રત્યક્ષ સમાગમ થયો, તે સમય દરમિયાન તેમણે ગુરુએ પત્ર દ્વારા ચીંધેલું કાર્ય, મુક્તાનંદની નિશ્રામાં રહીને કર્યું.

સવંત 1857નાં કારતક વદ 11 ને દિવસે ગુરુએ માણાવદરનાં પીપલાણા ગામે નીલકંઠને દીક્ષા આપીને તેમને સહજાનંદ અને નારાયણ મુનિનાં  નામ આપ્યાં. સવંત 1858માં માત્ર એક જ વર્ષ બાદ સહજાનંદ ને આચાર્યપદે નિયુક્ત કરીને એમણે જેતપુરની ગાદીએ બેસાડ્યા. વયની દ્રષ્ટિએ સહજાનંદ શિષ્યોમાં સૌથી નાના હતા, પરંતુ એમની વિદ્વતા અને પ્રતિભા સૌથી વિશેષ પ્રભાવક હતી. એજ વર્ષે રામાનંદજી એ પોતાની જીવનલીલા સંકેલી લીધી. ગુરુના અંતિમ સમયે સહજાનંદે ગુરુ પાસે બે વરદાન માગ્યાં તેની વિશેષતા એ છે કે બે વરદાનો એમના ભક્ત પ્રત્યે કરુણાનાં દ્યોતક હતાં. પ્રેમાનંદ સ્વામીએ તેમને કરુણાલોચન કહ્યા છે, તે સર્વથા યથાર્થ છે. સહજાનંદને આચાર્યપદે  નિયુક્ત કર્યા એ સ્વામી રામાનંદના કેટલાક શિષ્યોને રુચ્યુ તો નહિ, પરંતુ સહજાનંદે પ્રેમથી એ સૌનાં દિલ જીતી લીધાં અને ધમપ્રચારનું કામ આરંભ્યું. સમાધિ સાધનાના બળે તેમણે એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી કે સહજાનંદે સૌપ્રથમ વાર જોનાર એમના આકર્ષણથી ધબ દઈને પડી જતો.  

ધર્મગ્લાનિનાં એ યુગમાં સહજાનંદે લોકોમાં એકેશ્વરવાદની ભાવના દ્રઢ કરી પ્રજામાં ધર્મને નામે પ્રવેશી ગયેલાં દૂષણો દૂર કર્યા. તેમની ધર્મભાવના વિશાળ હતી. પોતાના સંપ્રદાયમાં તેમણે હિન્દુ સિવાયના લોકોને પણ સમાવ્યા. સૌરાષ્ટ્રમાં આ વખતે ઊડાઊડનો સમય હતો.

સમાજમાં ઘર કરી ગયેલાં અંધશ્રદ્ધા અને વહેમનાં પડળો દુર કરી સમાજના ઉત્થાનનું અતિ કપરું કાર્ય કર્યું. હિંસાત્મક યજ્ઞો બંધ કરાવ્યા. એમની પ્રતિભાથી નિષ્કુળાનંદ જેવા તેમનાથી વયમાં મોટા સાધુએ પણ તેમનું શિષ્યત્વ સ્વીકાર્યું. એક પારસી અને ખોજા મુસલમાનો પણ તેમના સંપ્રદાયમાં જોડાયા.

એમણે 21 વર્ષથી નાની વયે પાંચસો સાધુઓને કાલવાણી મુકામે પરમહંસ દીક્ષા આપી હતી. શિષ્યો માટે તેમણે કડક નિયમો રાખ્યા હતા. તે નિયમોનું તેઓ સ્વયં પાલન કરતાં. સંપ્રદાયની વૃદ્ધિ માટે શાસ્ત્રો અભ્યાસ કરવો જોઇએ એમ તેઓ માનતા. એમના સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાંથી આપણને બ્રહ્માનંદ, દેવાનંદ, નિષ્કુળાનંદ, ગોપાળાનંદ, નિત્યાનંદ, મુક્તાનંદ  ઇત્યાદિ શિષ્યો મળ્યા. આ સાધુઓ સંસ્કૃતના પ્રખર જ્ઞાતા હતા.

સહજાનંદ સ્વામી સવિશેષ સૌરાષ્ટ્રમાં એક પૂજનીય સંત ઉપરાંત સમાજસુધારક તરીકે ઝળકી ઊઠયા. સ્વામીએ પછી ધર્મ પ્રચારનો વિસ્તાર વધાર્યો. બ્રહ્મચારી સાધુ અને પાળા એવા વિભાગ કર્યા. સ્ત્રીઓ માટે જુદાં મંદિરો અને જુદી સભાઓ કરી. સ્ત્રી-પુરુષનો સંસર્ગ ન થાય એ એમના સિધ્ધાંતો પાયો છે. સહજાનંદ સ્વામીએ  હવે શિખરબંધ મંદિરો બંધાવવા માંડ્યાં. વડતાલમાં સવંત 1881નાં કારતક સુદ બરસે લક્ષ્મીનારાયાંના શિખરબંદ મંદિરમાં સ્થાપના કરી. ત્યારબાદ અમદાવાદમાં મંદિર બંધાવ્યું. તે સમયે ગુજરાતમાં ફક્ત બે જ મોટાં મંદિરો બંધાયેલા હતાં. અમદાવાદ અને વડતાલમાં તેમણે બે ગાદીઓ સ્થાપી. પોતાના બે ભત્રીજાઓને બોલાવી અયોધ્યાપ્રસાદને અમદાવાદની અને રઘુવીરપ્રસાદને વડતાલની ગાદી સોંપી. આજ સુધી એમના સીધા કે દત્તક લીધેલા વારસો જ આચાર્ય તરીકે ગાદી પર આવે છે.

આજે તો હવે ધર્મના સંગઠનાર્થે ગુજરાતમાં સુંદર સ્થાપત્યસભર અનેક મંદિરો બંધાયાં છે. અમદાવાદ અને વડતાલ ઉપરાંત ગઢડા, ભુજ, ગાંધીનગર, જુનાગઢ વગેરે સ્થળોએ સુંદર મંદિરો પર ધજાઓ ફરકી રહી છે. આ સ્થાપત્યો ધર્મસ્થાનો ઉપરાંત કલા-સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ પણ ગુજરાતનું ગૌરવ વધારે છે. સહજાનંદ સ્વામી યોજનાકુશળ વ્યવસ્થાપક પણ હતા. એટલે મંદિરો બાંધીને તેની વ્યવસ્થા તેમણે ગૃહસ્થીઓને સોંપીને સાધુઓને વહીવટની જંજાળમાંથી મુક્ત રાખ્યા.

સહજાનંદ સ્વામીએ સંસ્કૃત તેમ જ ગુજરાતી ભાષામાં સંપ્રદાયના પ્રચારાર્થે બે ગ્રંથોની રચના કરી છે.

  • શિક્ષાપત્રી, જે આ સંપ્રદાયનું સાર્વજનિક ધર્મશાસ્ત્ર છે. એમાં અનુષ્ટુપ-ઉપજાતિ છંદ પ્રયોજાયો છે. 212 શ્લોકોનો આ લઘુગ્રંથ સવંત 1882મા મહા સુદ પાંચમે પ્રગટ થયો હતો. એમાં ધર્માચરણ વિષે સૂત્રાત્મક બોધ છે.
  • વચનામૃત, જેમાં સ્વામીજીએ ગઢડા, સારંગપુર, કરિયાણી, લોયા, વળતાલ અને અમદાવાદમાં આપેલા અક્ષરશઃ 262 પ્રવચનો છે.

આ પ્રવચનો મુકતાનંદ, ગોપાળાનંદ, નિત્યાનંદ અને શુકાનંદ  એ ચાર શિષ્યોએ એકત્ર કરીને તેની વાચના સ્વામીજી પાસે મંજૂર કરાવી છે. એથી આ શ્રદ્ધેય ગ્રંથ છે. ગુજરાતી ગ્રંથ સંદર્ભે, નોંધપાત્ર કૃતિ છે. શ્રી ભોગીલાલ સાંડેસરા વચનામૃતને ગદ્ય વાર્તાલાપ શૈલીનું પદ્ય કહે છે. ગુજરાતી ભાષાનાં ચિંતનાત્મક ગદ્ય સાહિત્યમાં તેનું આગવું  સ્થાન છે. એમાં બ્રહ્મ, માયા, વૈરાગ્ય, સત્સંગ, એકાંતિક ધર્મ, ભકિત અને બીજા અનેક વિષયોનું વાર્તાલાપની શૈલીમાં મનોહર નિરૂપણ કર્યું છે. એમાં સૌરાષ્ટ્રની લોકબોલીનો ગુજરાત – સૌરાષ્ટ્રમાં પગ મૂક્યો અને પછી તો ગુજરાતને જ પોતાનું ઘર બનાવ્યું. કર્મભૂમિ  બનાવી. પોતાનો સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય સ્થાપીને ધર્મોપદેશની સાથે સાથે સમાજસુધારણાનું પણ બહુમૂલ્ય કાર્ય કરે હજારો માનવીઓના પથદર્શક બન્યા.

સહજાનંદ સ્વામી ઇ. સ. 1800માં ગુજરાતમાં આવ્યા અને ઇ. સ. 1830 માં તેમના જીવનનાં અંત સુધી તેમણે ગુજરાત – કાઠીયાવાડની પછાત ગણાતી જાતિઓને ધર્મબોધ કરીને તેમની જીવનસુધારણા માટે જીવન સમર્પણ કર્યું.   

આ લેખ ‘ગરવા ગુજરાતી’ લેખક રજની વ્યાસમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. 

પુસ્તક ખરીદવા માટે અક્ષરા પ્રકાશન, અમદાવાદનો સંપર્ક કરવો. 

Total Page Visits: 2133 - Today Page Visits: 1

1 comments on “સહજાનંદ સ્વામી : સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સ્થાપક

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!